ಭಾರತೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಕರ’ ಎನ್ನುವುದು ನದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ಪುಷ್ಕರದ ಅರ್ಥ: ‘ಪುಷ್ಕರ’ ಎಂದರೆ ನದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಚೈತನ್ಯ ಬರುವ ಕಾಲ. ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು (ಗುರು ಗ್ರಹ) ಒಂದು ರಾಶಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ರಾಶಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಆಯಾ ರಾಶಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ನದಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಕರ’ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಸಕಲ ಪಾಪಗಳು ದೂರವಾಗಿ ಪುಣ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಬಲವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.

ಭಾರತೀಯ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ, ಗುರು ಗ್ರಹವು (ಬೃಹಸ್ಪತಿ) ಹನ್ನೆರಡು ರಾಶಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಾಗ ಹನ್ನೆರಡು ಪುಣ್ಯ ನದಿಗಳಿಗೆ ಪುಷ್ಕರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಅದರ ಪಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಮೇಷ : ಗಂಗಾ ನದಿ
ವೃಷಭ: ನರ್ಮದಾ ನದಿ
ಮಿಥುನ : ಸರಸ್ವತಿ ನದಿ
ಕಟಕ : ಯಮುನಾ ನದಿ
ಸಿಂಹ : ಗೋದಾವರಿ ನದಿ
ಕನ್ಯಾ : ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ
ತುಲಾ : ಕಾವೇರಿ ನದಿ
ವೃಶ್ಚಿಕ : ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿ ನದಿ
ಧನುಸ್ಸು : ಸಿಂಧು ನದಿ
ಮಕರ : ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ
ಕುಂಭ : ಭೀಮಾ ನದಿ
ಮೀನ : ಪ್ರಾಣಹಿತಾ ನದಿ

ಗುರು ಗ್ರಹವು ಒಂದು ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಾಲ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಆ ವರ್ಷದ ಮೊದಲ 12 ದಿನಗಳನ್ನು ‘ಆದಿ ಪುಷ್ಕರ’ ಎಂದೂ ಮತ್ತು ವರ್ಷದ ಕೊನೆಯ 12 ದಿನಗಳನ್ನು ‘ಅಂತ್ಯ ಪುಷ್ಕರ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ದಾನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ.

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ: ಇದು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲದೆ, ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿ ನದಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನದಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೇಳವೂ ಹೌದು.